logo-samandehi
صفحه نخست > زنگ‌خطر برای نخبگان ایران
زنگ‌خطر برای نخبگان ایران زنگ‌خطر برای نخبگان ایران (تعداد بازدید : 45)
آینده‌پژوهی «ستاد انگلیس» درباره «فرزندان نخبه ایران»
در ۲۰۲۴ نخبگان ایران «چمدان به دست»تر خواهند بود

«ستاد انگلیس» یک گزارش آینده‌پژوهی درخصوص نخبگان ایرانی در ۲۰۲۴ منتشر کرده‌ که طی آن نشان می‌دهد مطالعه روی شرایط نخبگان ایرانی را به‌طور جدی در دستورکار قرار داده‌ است.
زنگ‌خطر برای نخبگان ایران/در ۲۰۲۴ نخبگان ایران «چمدان به دست»تر خواهند بود
رهبر انقلاب غایت رشد علمی در کشور را ترسیم کردند. ایشان در دیدار شرکت‌کنندگان در هفتمین همایش ملی نخبگان جوان در سال 92 فرمودند:
اگر این شتاب رشد علمی حفظ شد، این امید وجود دارد که ما برسیم به قله‌ها، برسیم به خطوط مقدّم؛ و همان‌طور که بارها عرض کردم، کشور ما و مراکز علمی ما برای دنیا مرجع علمی بشوند. این باید اتّفاق بیفتد و ان‌شاءالله این کار خواهد شد. البته بنده تصور نمیکنم که حالا این کار در ظرف پنج سال و ده سال و پانزده سال انجام بگیرد؛ نه، من چند سال پیش گفتم شما پنجاه سال دیگر، چهل سال دیگر این آینده را تصویر کنید که در دنیا هر کسی بخواهد به یافته‌های تازه‌ علمی دست پیدا کند، مجبور بشود زبان فارسی یاد بگیرد؛ همت را این قرار بدهید. کاری کنید که در دنیا دیگران محتاج دانش شما باشند، مجبور باشند زبان شما را یاد بگیرند تا به دانش شما دست پیدا کنند؛ این کار هم ممکن است؛ این کار ممکن است.
اما تغییر ادبیات رهبر معظم انقلاب در دو سال گذشته درخصوص رشد علمی و مسائل نخبگان به‌روشنی نشان‌دهنده شدت یافتن مشکلات مدیریت علمی کشور است. ایشان در دیدار 28 مهرماه با نخبگان علمی جوان تأکید کردند:
یک نگرانی دیگر هم که به آقای ستّاری اجمالاً گفتم، نگرانی از خود بنیاد نخبگان است؛ بنیاد نخبگان خیلی مهم است؛ لازم است بنیاد نخبگان، زنده و پرتحرّک باشد. من البته به آقای دکتر ستاری واقعاً اعتماد دارم؛ یعنی حقیقتاً هم به توانایی‌های ذهنی و علمی ایشان، هم به صحّت عمل ایشان اطمینان دارم. آقای ستّاری! اگر واقعاً می‌بینید که معاونت علمی و بنیاد نخبگان با هم نمی‌سازند، یعنی وظایف بنیاد نخبگان با فعالیتهای وسیع معاونت علمی سازگار نیست، یک فکری برایش بکنید؛ یا از هم جدایشان کنید یا لااقل در ذیل همان چهارچوب معاونت علمی، یک مدیر قوی برای بنیاد نخبگان بگذارید؛ کار بنیاد نخبگان را به دانشگاهها واگذار نکنید. اگر دانشگاهها این‌کاره بودند و می‌توانستند این کار را بکنند، اصلاً بنیاد نخبگان را تشکیل نمی‌دادیم.
    یک نکته‌ دیگر این است که گزارشهایی به من می‌رسد که بعضی از طرحهای کلان در موضوعات تحقیقاتی مهم مثل هوافضا، ماهواره و امثال اینها، دچار توقف یا لنگی است؛ این من را نگران می‌کند، این را می‌خواهم اینجا بگویم که مطالبه‌ عمومی باشد؛ من از مسئولین امر به‌طور جدّی درخواست می‌کنم به این مسائل بپردازند. این طرحها، طرحهای بسیار مهمّی است؛ حتّی بعضی از طرحهای تحقیقاتی مربوط به انرژی هسته‌ای همین طور [است‌]. اینها نبایستی مطلقاً توقّف پیدا کند؛ نباید تعطیل یا نیمه‌تعطیل باشد که می‌گویند بعضی از اینها نیمه‌تعطیل است یا بعضی مُشرف به تعطیل است. من به نظرم می‌رسد اینجا هم معاونت علمی می‌تواند در این زمینه نقش ایفا کند؛ حالا یا اینها اصلاً به‌کلّی محوّل بشود به معاونت علمی و دانشگاهها این را بسپرند به معاونت علمی، یا لااقل معاونت علمی در این زمینه نقش ایفا کند؛ خیلی مهم است. اینها، هم خسارت علمی است برای ما، هم دانشمند جوانی که در بخش مثلاً هسته‌ای یا در بخش هوافضا یا در بخش نانو یا زیست‌فناوری با امیدواری مشغول فعّالیّت است، وقتی‌که این بخش مورد بی‌اعتنایی قرار می‌گیرد و نیمه‌تعطیل می‌شود، مأیوس می‌شود. من قبلاً هم عرض کرده‌ام که یأس و نومیدی جوانان ما خیلی خطر بزرگی است.
جالب اینکه این جملات یک سال قبل در بیست و دوم مهرماه سال 94 نیز در دیدار با نخبگان تکرار شده بود. تکرار مکرر این جملات در بیانات رهبر معظم انقلاب نشان از عدم توجه لازم مسئولان امر به این مشکلات است.
بنیاد نخبگان را باید جدّی گرفت؛ بنیاد نخبگان یک بنیاد ملّی است؛ یک بنیاد راهبردی است؛ این را باید کاملاً جدّی گرفت. شنیدم که برخی کارهای بنیاد نخبگان به دانشگاهها سپرده می‌شود؛ این کار مصلحت نیست. دانشگاهها اگر می‌توانستند کار بنیاد نخبگان را بکنند، این بنیاد را اصلاً ما راه نمی‌انداختیم. بعضی از دانشگاههای ما واقعاً برجسته‌اند، مرکز نخبه‌هایند امّا کار بنیاد نخبگان را نمی‌توانند بکنند. کار دانشگاه چیز دیگر است، کار بنیاد نخبگان چیز دیگر است. بنیاد نخبگان را جدی بگیرید؛ یک بنیاد ملی است، یک بنیاد راهبردی است؛ هم مسئولین بنیاد، هم مسئولین کشور، چه [سازمان‌] برنامه و بودجه، چه وزرای محترم مربوط، چه شوراهای علمی و مانند اینها که وجود دارند و چه شما جوانها. بنیاد خیلی مهم است.
    الحمدلله آقای ستّاری اینجا بیان کردند و اعتراف کردند درواقع - به یک معنا اعتراف بود - که همه به ایشان دارند کمک می‌کنند؛ واقعاً احتیاج به کمک است؛ بایستی همه به معاونت علمی کمک بکنند، همه‌ دستگاهها بایستی کمک بکنند. اگر واقعاً این‌جور شده حالا که همه به شما کمک می‌کنند، خب الحمدلله.
    الحمدلله معاونت علمی راضی [است]؛ من اینجا نوشته‌ام «از سوی دستگاه‌ها حمایت نمی‌شوند»، امّا حالا ایشان می‌فرمایند که حمایت می‌شوند، خیلی‌خب اگر شما راضی هستید دیگر ما چه بگوییم؟ قضیّه‌ ما قضیّه‌ شماست. (1395/06/03)
حاصل بی‌توجهی به نگرانیهای رهبر انقلاب طی سه سال گذشته، بروز مشکلاتی همچون «افشاء کپی‌کاریها و تقلبهای علمی در
رسانه‌های جهان»، «انفعال مسئولان» و «فرار 2.2 برابری نخبگان» بوده است.


چندی پیش در گزارش مبسوطی بررسی شد (گزارش را {اینجا} ببینید) که با وجود اینکه معاونت علمی ریاست جمهوری رتبه علمی ایران در «منطقه» را سوم اعلام می‌کند، کشور ما در «منطقه» در رتبه یازدهم قرار دارد و تولیدات نوآورانه کشور تا رده کشورهایی مانند کنیا سقوط کرده است.


با این شرایط جالب است بدانیم کشورهای پیشرفته مطالعه جدی روی آمارهای جمعیت نخبگانی ایران را در دستور کار قرار داده‌اند؛ ذیلاً به یکی از این موارد اشاره خواهیم کرد.

* ستاد انگلیس
ستاد انگلیس (British Council) سازمانی بین‌المللی است که 8 دهه قبل، در سال 1934 میلادی توسط دولت بریتانیا تأسیس شد و مقر آن در لندن واقع است. این ستاد به‌طور ویژه فرصتهای فرهنگی و آموزشی بین‌المللی را برای دولت بریتانیا رصد می‌کند. بودجه این ستاد در سال 2015 - 2014 بیش از 900 میلیون پوند (730 میلیون دلار) بوده است؛ مطالعات گسترده این ستاد در سطح بین‌المللی، راهها و برنامه‌های نفوذ فرهنگی و آموزشی انگلستان در کشورهای جهان را نظام‌مند می‌کند. در حال حاضر این ستاد در 100 کشور جهان شعبه دارد و با توجه به استقبال از آموزش زبان انگلیسی در سطح جهان، این سازمان بخشی از نفوذ خود را از طریق مواد کلاسهای آموزش زبان به انجام می‌رساند.

یکی از مهمترین اقدامات «ستاد انگلیس» تصمیم‌سازی برای دولت انگلیس در موارد فرهنگی و تحصیلی سایر کشورهاست. این مهم از طریق سرمایه‌گذاری درخصوص انجام مطالعات جامع در موارد درخواست دولت یا سیاست‌سازی برای دولت انگلیس برای حال و آینده صورت می گیرد.
با توجه به پروفایل جمعیتی و برنامه‌های توسعه‌ای دولت انگلیس، یکی از نیازهای اساسی این کشور «جذب نخبگان سایر کشورهای جهان» است؛ اخیراً با توجه به رقابتی که انگلیس با سایر کشورها ــ به‌ویژه کشورهای  انگلیسی‌زبان مانند کانادا، استرالیا و خصوصاً آمریکا دارد ــ این ستاد مطالعه جامعی با تمرکز بر کشورهایی که می‌توانند برای ده سال آینده خلأ نخبگانی بریتانیا را جبران کنند به انجام رساند؛ این مؤسسه در این مطالعه نقشه راهی برای دولت انگلیس ــ در مقایسه با سایر کشورهای انگلیسی‌زبان ــ ترسیم کرد که در سال 2014 منتشر شد.

* آینده‌پژوهی درباره نخبگان ایران
نسبت بالای دانشجویان ایرانی در مقاطع تحصیلات تکمیلی، در میان کشورهای جهان یک نمونه منحصر به فرد به شمار می‌رود. برای مثال 80 درصد دانشجویان مهاجر از جمهوری اسلامی ایران به آمریکا، در مقطع تحصیلات تکمیلی مشغول شده‌اند؛ همچنین از کل دانشجویان تحصیلات تکمیلی مهاجرت کرده به امریکا در سالهای 2015 و 2016، ایران رتبه نخست را ــ در شاخص درصد دانشجویان تحصیلات تکمیلی از کل دانشجویان مهاجر ــ در میان 25 کشور اول ارسال‌کننده دانشجو به آمریکا کسب کرده است. به‌گونه‌ای که در سال 2016 از بیش از 12000 دانشجوی ایرانیِ آمریکا نزدیک به 80 درصد آنان دانشجویان تحصیلات تکمیلی و 50 درصد آنان در حوزه مهندسی هستند.
افزایش شدید مهاجرت نخبگان از جمهوری اسلامی ایران به‌ویژه در سالهای اخیر، این اتاق فکر انگلیسی را ملزم کرد به بررسی و آینده‌نگاری درخصوص جذب نخبگان و دانشجویان تحصیلات تکمیلی (دانشجویان مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری)  ایرانی در ده سال آینده بپردازد و سناریوهای محتمل را پیش‌بینی کند.

نگاه ویژه این اتاق فکر به این دانشجویان به‌ این دلیل است که این جوانان کارآمدی خود را در کشور خود نشان داده‌اند؛ کشورهایی که در حوزه علم و فناوری و نیز صنعت، به نیروی نخبه نیاز جدی دارند این جوانان را جذب و پس از مدت کوتاهی تحصیل، آنها را در کشورهای خود، به خدمت‌رسانی می‌گمارند؛ به این ترتیب این کشورها برای این امر مهم هزینه بسیار اندکی صرف می‌کنند.
 
* بررسی جمعیت 18 تا 22 ساله ایران

مطابق بررسیهای این اتاق فکر انگلیسی، جمهوری اسلامی ایران در زمره کشورهایی قرار دارد که در سال 2024 با کاهش جمعیت جوانان 18 تا 22 سال، روبه‌رو خواهد شد. جمعیت جوانان بین 18 تا 22 سال ایران در سال 2013 برابر 7.184.000 نفر بوده که در سال 2024 به 5.710.000 نفر کاهش خواهد یافت. این پروفایل جمعیتی، پروفایلی است که دانشجویان کشور در آن جای گرفته یا خواهند گرفت.